Demografska kretanja i vojvođanski identitet*

Šta je to vojvođanski identitet danas ili uopšte? Vojvođanski identitet bi se mogao definisati kao ukupnost geografskih, istorijskih, populacionih, ekonomskih, kulturnih i drugih karakteristika koje Vojvodinu čine prepoznatljivom, različitijom, specifičnijom od drugih teritorijalnih ili regionalnih celina. Svaki od nabrojanih i drugih elemenata, koji svi zajedno čine vojvođanski identitet, podložno je promenama, u meri u kojoj ukupna društvena i politička kretanja – unutrašnja i međunarodna (globalizacija) – utiču na njihovu promenu.
Jedna od karakteristika vojvođanskog identiteta je svakako i višenacionalni sastav stanovništva, koji se značajno promenio, naročito u zadnjih 15 godina. U tom kontekstu teza dasmo „svi smo mi vojvođani” održiva je samo, ako to ne znači odricanje od nacionalne i etničke pripadnosti, svoje kulture, kao ni indivualnih i kolektivnih prava koja pripadaju nacionalnim zajendicama.

U ukupnom broju stanovnika pokrajine Vojvodine, prema podacima popisa stanovništva iz 2002. godine, 65,05% su srpske nacionalnosti, a 34,95% su pripadnici 26 nacionalnih manjina. Već i zbog same ove činjenice, republički organi vlasti bi trebali da imaju mnogo veći stepen odgovornosti prema obezbeđivanju široke autonomije Vojvodine, kao istorijski višenacionalne regije, i ostvarivanja prava nacionalnih manjina, nego što je sada slučaj.
Prema rezultatim popisa iz 2002. godine, u Srbiji živi 293.299 Mađara. Najveći broj Mađara živi u Vojvodini, 290.207, što čini 14,28% u ukupnom stanovništvu Vojvodine, a u centralnoj Srbiji živi svega 3.092 pripadnika ove manjinske zajednice.
U odnosu na rezultate popisa iz 1991. godine, broj Mađara se smanjio za 49.284, odnosno za 15%. U stanovništvu Vojvodine 1948. godine bilo 428.750 ili 26,13% Mađara.
Već sama činjenica da je broj Mađara u ukupnom stanovništvu pokrajine za nešto više od pola veka tako reći prepolovljen, dovoljno kazuje o položaju Mađara u Vojvodini i o odnosu države prema njima u proteklom periodu.
Mađari su i dalje najbrojnija vojvođanska, ali i srbijanska manjina, stoga je mađarska manjina važan element vojvođanskog multikulturizma. Pripadnost katoličkoj i reformatorskoj veroispovesti čini Mađare dvostrukom manjinom – etničkom i verskom.
Kada se uporede podaci dva poslednja popisa uočljivo je da se broj Mađara smanjio u 43, od ukupno 45 opština u Vojvodini. Mađari žive u 435 naseljenih mesta, u svakoj od 45 opština u pokrajini. Prema popisu iz 1991. godine, Mađari su činili većinsko stanovništvo u 80 naseljenih mesta, a 11 godina kasnije u 731.
Uporedna analiza popisa iz 1991. i 2002. godine pokazuje da se nacionalna struktura stavništva Pokrajine, generalno posmatrano, promenila utoliko što je smanjen broj pripadnika nacionalnih manjinskih zajednica, a samim tim i njihov procentulani udeo u ukupnom stanovništvu, dok je porastao udeo stanovništva koji se izjasnilo kao Srbi. U Vojvodini živi 170.454 Srba više, u odnosu na prethodni popis (pri čemu je ukupan broj stanovnika za 11 godina porastao za svega 19.475), a njihovo procentualno učešće u ukupnom vojvođanskom stanovništvu poraslo je sa 57,21 na 65,05 odsto.
Dr Saša Kicošev u svom radu „Demografski aspekti vojvođanskog identiteta” navodi da, „prema popisu izbeglica iz 1996. godine u Vojvodini registrovano 257.729 izbeglica, što je otprilike ravno broju doseljenika u Vojvodinu tokom kolonizacije posle Drugog svetskog rata. U Bačkoj je od toga broja registrovano 120.737 izbeglica, u Sremu 91.272, a u Banatu 45.720”.
Procene o broju izbeglica, koji su stalni ili privremeni dom našli u Vojvodini, međutim, kreću se i do 300.000, a nacionalna struktura izbegličke populacije pokazuje da je u velikoj
većini reč o Srbima. Pored toga, došlo je i do znatne promene etničkog sastava stanovništva Vojvodine kao celine, a i nekih opština i naseljenih mesta, u kojima su većinsko stanovništvo činili pripadnici mađarske nacionalne zajednice, izgradnjom kuća i stanova, čak i uz pomoć nekih međunarodnih organizacija, a bilo je i primera pritisaka radi iseljavanja pripadnika nacionalnih manjina iz svojih kuća i stanova i nasilnog useljavanja u njih.
To je u direktnoj suprotnosti sa odredbom člana 16 Okvirne konvencije za zaštitu nacionalnih manjina i člana 22 Zakona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina, kojima se „zabranjuju mere koje menjaju odnos stanovništva u oblastima naseljenim nacionalnim manjinama i koje otežavaju uživanje i ostvarivanje prava pripadnika nacionalnih manjina”. Da podsetimo, ostvarivanje prava manjina, kao što je službena upotreba jezika, vezane je za procentualno učešće manjina u ukupnom broju lokalne samouprave.
Dr Kicošev u svom radu navodi primer Sente, Ade, Kanjiže i Kovačice, kao opštine koje „nisu primile mnogo izbeglica”3, ali ne navodi ni jedan primer naselja koja su do zadnjih ratova bile naseljene pripadnicima mađarske nacionalne manjine, a sada je to stanovništvo u velikoj meri brojčano smanjeno, odnosno izmenjeno, naročito u opštini Apatin, Bečej, Novi Kneževac, Temerin i Žitište.
Etnički odnosi su u značajno meri narušeni i u nekim naseljima sa večinskim mađarskim stanovništvom, posebno u Zapadnoj Bačkoj, kao što Svilojevo (Szilágyi), Bogojevo (Gombos), Doroslovo (Doroszló), ali i u Temerinu, Subotici i drugim naseljima.
Navođenje primera sremskih naselja u pomenutom radu, posebno Hrtkovce, u kojima je takođe značajno narušena dotadašanja etnička struktura, uz objašnjenje da se „ovde prvenstveno radi o zameni imovine i trajnom preseljevanju u matične države”4 ima čak i prizvuk sarkazma, jer je poznato da se ovde radilo o vršenju pritisaka i nasilnom iseljavanju stanovništva hrvatske i mađarske nacionalnosti, u funkciji etničkog politike čišćenja.
Imajući sve to u vidu, ne treba se čuditi, ako popisivanje praznih stanova i kuća, kao na primer u Senti početkom juna ove godine, izaziva uznemirenje kod stanovništva, zbog mogućnosti nekog novog nasilnog useljavanja, pri čemu policija ne smatra potrebnim da izda saopštenje o tome zbog čega se to radi5.
Treba podsetiti i na to da je prilikom regionalizacije Srbije (1991) naselja sa pretežnim mađarskim stanovništvom podeljena su u četiri nova, veštački stvorena okruga, sa pretežno srpskim većinskim stanovništvom i sa namerom da se unište administrativni centri, prema kojima je mađarsko stanovništvo ranije gravitiralo. Tako je ostvarivanje mnogih jezičkih, obrazovnih, kulturnih i drugih prava suženo, ili postalo nemoguće.
Primera radi, potiske opštine, kao što su Ada, Čoka, Kanjiža i Senta, u kojima većinom žive pripadnici Mađarske nacionalnosti, zajedno sa Novim Kneževcom, gde takođe živi značajan broj Mađara, pripojene su severno-banatskom okrugu, sa sedištem u Kikindi6. Time su narušene ranije izgrađene administrativne, privredne i druge veze između ovih, kao i sa susednim opštinama, a otežano je i ostvarivanje nekih prava, kao što je pravo na zapošljavanje, zdravstveno osiguranje, službena upotreba maternjeg jezika i drugo.
Administrativne granice jednog broja opština u Vojvodini su tako formirane da čitava naselja, sa od po nekoliko hiljada stanovnika pripadnika mađarske zajednice, ne čini 15% stanovništva opštine, pogotovo posle popisa 2002. godine, tako da će se pojedina prava polako gasiti, bez obzira na tzv. stečena prava itd., što sve skupa dovodi do brže asimilacije Mađara, uz pomoć i mera državne politike. Nova vlast, koja sebe naziva demokratskom, ni u tom pogledu nije promenila ništa.
Zbog toga, i pitanje promene nacionalnog sastava stanovništa, i kao elementa vojvođanskog identiiteta, zahteva mnogo suptilniji odnos i pažljivije proučavanje, a pre svega saopštavanje istine o proteklim događanjima. Sve to zbog toga da se da se istorija više nikada na ponavlja.
Na kraju, predložiću, kako što sam već više puta učinio, osnivanje jedna stručne i profesionalne institucije u Vojvodini, koja bi se bavila isključivo proučavanjem interetničkih odnosa i ostvarivanjem prava nacionalnih zajednica, kako bi se izbeglo svako subjektivno i različito tumačenje, pa i zloupotreba podataka u ovoj oblasti. Na taj način bi se lakše udovoljilo i praćenju, kao i ostvarivanju brojnih međunarodnih obaveza koje za Republiku Srbiju proističu iz Okvirne konvencije o zaštiti nacionalnih manjina i Evropske povelje o regionalnim i manjinskim jezicima, čije su odredbe 1. juna 2006. godine postale obavezne za Srbiju. Naravno, sve to uz uslov da se Srbija opredeli za evropsku orijentaciju i ulazak u Evropsku uniju.

BOZOKI Antal
__________
* Izlaganje na okruglom stolu, koji je Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji u saradnji sa Skupštinom
Autonomne Pokrajine Vojvodine organizovao 28. juna 2006. godine, na temu Vojvođanski identitet danas.
Okrugli sto je deo projekta Vojvođanski identitet – problemi i perspektive, koji podržava Švajcarska
ambasada.
1. Helsinški odbor za Ljudska prava u Srbiji, Srbija 2004: Ljudska prava i kolektivni identitet, Beograd, 2005., str. 543–544.
2. Str. 2 navedenog rada
3. Isto
4. Isto
5. ger: „Valami volt” („Nečega je bilo”), Magyar Szó, 09. juni 2006., str. 5
6. Uredba o načinu vršenja poslova ministarstava i posebnih organizacija van njihovog sedišta, „Sl. glasnik RS”, br. 3/92, 36/92, 52/92 – odluka Utavnog suda RS, 60/93 i 5/95. Stupanjem na snagu ove uredbe prestala je da važi Uredba o načinu obavljanja poslova ministarstava i posebnih organizacija van sedišta, „Službeni glasnik Republike Srbije, br. 50/91.

Prilog
Podaci popisa stanovništva 2002. godine*

Naci-onal-nost Republika Srbija
Ukupno Pokrajina Vojvodina
2002 1948 1961 1991 2002
Ukupno % Ukupno % Ukupno % Ukupno % Ukupno %
Ukupno 7498001 100,00 1640757 100,00 1854965 100,00 2012517 100,00 2031992 100,00
Albanci 61647 0,82 480 0,03 1995 0,11 2959 0,15 1695 0,08
Bošnja-ci1 136087 1,82 -- -- -- -- -- -- 417 0,02
Bugari2 20497 0,27 -- -- -- -- -- -- 1658 0,08
Bunjev-ci3 20012 0,27 -- -- -- -- 21552 1,08 19766 0,97
Crno-gorci 69049 0,92 29684 1.81 34782 1,88 44721 2,22 35513 1,75
Česi 2211 0,03 -- -- -- -- -- -- 1648 0,08
Goranci4 4581 0,06 -- -- -- -- -- -- 606 0,03
Hrvati 70602 0,94 137893 8,10 145341 7,84 74226 3,69 56546 2,78
Jugoslo-veni 80721 1,08 -- -- 3711 0,17 168859 8,39 49881 2,45
Make-donci 25847 0,35 9090 0,56 15190 0,82 16641 0,83 11785 0,58
Mađari 293299 3,91 428750 26,13 442561 23,86 340946 16,94 290207 14,28
Musli-mani 19503 0,26 1050 0,06 1630 0,09 6079 0,30 3634 0,18
Nemci5 3154 0,05 -- -- -- -- -- -- 3154 0,16
Rusi6 2588 0,03 -- -- -- -- -- -- 940 0,05
Romi 108193 1,44 7585 0,46 3312 0,18 24895 1,24 29057 1,43
Rumuni 34576 0,46 57999 3,53 57259 3,09 38832 1,93 30419 1,50
Rusini7 15905 0,21 22082 1,55 24548 1,32 17888 0,89 15626 0,77
Srbi 6212838 82,86 827296 50,42 1017717 54,86 1151353 57,21 1321807 65,05
Slovaci 59021 0,79 73442 4,48 73830 3,98 63941 3,18 56637 2,79
Sloven-ci 5104 0,07 7223 0,44 5633 0,30 2563 0,13 2005 0,10
Ukrajin-ci8 5354 0,07 -- -- -- -- 2057 2,46 4635 0,23
Vlasi9 40054 0,53 -- -- -- -- -- -- 101 0,00
Ostali 11711 0,16 43183 2,63 27264 1,47 13341 0,66 5311 0,26
Nesig-urni10 107732 1,44 -- -- -- -- 11317 0,56 55016 2,71
Regionalno opr.11 11485 0,15 -- -- -- -- 2516 0,12 10154 0,50
Nepoz-nato 75483 1,01 -- -- -- -- 5966 0,29 23774 1,17
__________
* MATUSKA Márton: Öregszünk és fogyunk (Starimo, nestajemo), Magyar Szó, 10. január 2003., str. 8–9.
1. Ranije nisu vođeni kao posebna nacionalnost, već samo od 2002.
2. U pokrajinskoj zbirnoj tabeli uvedena kao nova nacionalnost.
3. Videti belešku br. 2.
4. Videti belešku br. 1.
5. Videti belešku br. 1.
6. Videti belešku br. 2.
7. U popisu 1948. i 1961. godine Rusini i Ukrajinci su iskazani zajedno.
8. Videti belešku br. 7.
9. Videti belešku br. 1.
10. Nesigurni: ili se nisu izjasnivli ili su neodređeni. Do 1981. godine ove dve kategorije su vođene odvojeno.
11. Pripadnici ove grupe, umesto nacionalne pripadnosti obeležili su regionalnu pripadnost, kao npr. bačvanin, vojvođanin i sl.